GERZE ŞEHİT DR. SENA SAKİN DEVLET HASTANESİ

“İlk süt” ya da “ağız süt” dediğimiz ilk gelen koyu kıvamlı süt daha sarımtırak renkte iken, olgun süt beyaz ve inek sütünden daha sulu görünümdedir, rengi mavimsi bile olabilir. Bebek büyüdükçe sütün rengi değişebilir. Bunun nedeni bebek büyüdükçe ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde sütün içeriğinin değişmesidir.

Süt memede yapılır yapılmaz dışarıya salınmaz, süt akımı için bebeğin emmesi gerekir. Bebeğin etkin emmesi için memeye iyi yerleştirilmesi ve memeyi iyi kavraması çok önemlidir. Bebeğin emmesi ile meme ucunda bulunan 10–15 delikten süt dışarıya akar. Her iki meme aynı anda çalışır. Bebek bir memeden emerken, diğer memeden süt damlayabilir. Bebek emmeye başladığında, ilk önce meme başının hemen arkasında koyu renkli kısmın içinde bulunan süt havuzcuklarındaki birikmiş sütü alır. Bu süt bittikçe yeniden salınır.

Emzirmede bebeğin ağzı annenin meme ucu çevresindeki renkli kısmı sıkıştırır, ezer. Bu baskı ile uyarılan sinirler beyinde prolaktin yapımı ile görevli olan bölgeye haber götürürler. Bu haberler prolaktin salgılanması için emir olur. Ne kadar çok haber iletilirse, o kadar çok prolaktin yapılır.

Prolaktin nedeniyle “fazla emme fazla süt yapar”. Özellikle geceleri daha fazla prolaktin yapılır. Prolaktin ayrıca annenin bebeğini emzirmek için gece uyansa bile yorgun olmamasını sağlar. Unutmayın ne kadar sık emzirirseniz o kadar çok sütünüz olacaktır.

Anne sütü bebeğinizi orta kulak iltihabı, üst ve alt solunum yolu enfeksiyonları, soğuk algınlığı, her türlü virüs ve ileride oluşabilecek şeker hastalığı, obezite, bazı kanser türleri gibi her türlü hastalıktan korur.

Evet, hamile kalabilirsiniz. Hamile kalmak istemiyorsanız kullanmak istediğiniz bir doğum kontrol yöntemi için size en yakın olan Sağlık Ocağı veya sağlık personeline başvurunuz.

Anne ister normal doğum isterse sezaryanla doğum yapmış olsun, doğumdan sonra kendine gelir gelmez bebeğini emzirmelidir. Doğum salonunda doğumun hemen ardından bir sağlık personeli tarafından bebek memeye tutulmalıdır. Annenin bebeğini sık sık emzirmesi, aynı odada kalarak emzirmeyi sık sık tekrarlaması, tensel temasın sağlanması gereklidir. Ne kadar sık emzirilirse sütün gelmesi daha kolay olacaktır. Emzirmeden beklenildiği takdirde sütün gelişi gecikecektir.

Bebeğin doğumdan hemen sonra alması gerekli olan besin sadece anne sütüdür. Şekerli su verilerek ağız sütün alınması engellenecek ve bebeğin başta enfeksiyonlar olmak üzere çeşitli hastalıklara yakalanma riski artacaktır. Oysa bebeğin bırakın şekerli suya, suya bile ihtiyacı yoktur. Anne sütü hava ne kadar sıcak olursa olsun bebeğin ihtiyacı olan suyu da içerir. Onun tek ihtiyacı ilk 6 ay sadece kendi annesinin sütüdür.

İster sezaryan isterse normal doğum hiç fark etmez, bebeği emzirmek mümkündür. Sezaryanda belki emzirmeye biraz geç başlanabilir ancak bu da sorun oluşturacak bir gecikme değildir.

Anne sütü ile beslenmede annenin bilmesi gereken en önemli nokta, bebeğini memeye nasıl yerleştireceğidir. Bebek memeye iyi yerleşmiş ise, anne ve bebek emzirmeyi öğrenirken meme uçları zedelenmez. Emzirirken anne değişik tutuşları deneyebilir. Ancak önemli olan bebeğin doğru tutulma şeklidir. Hangi durumda olursa olsun, bebeğin omuz ve vücudu memeye dönük olmalı ve burnu meme başı hizasında bulunmalıdır. Anne, bebeğin sadece başını değil, tüm vücudunu desteklemelidir.

İlk günlerde bebeği yatarak emzirmek anne için daha rahat olabilir. Bu durumda bebek yan yatmış olan anneye dönük yatırılır. Anne serbest kolu ve eli ile bebeği memesine yaklaştırabilir. Annenin ve bebeğin arkasının birer yastıkla desteklenmesi bebeğin yerleşmesine yardımcı olur. Eğer anne oturarak emziriyorsa, dik oturmalı veya hafifçe eğilmeli, ancak kucağı düz olmalıdır. Bunun için gerekirse ayaklarının altına bir tabure konabilir. Bebeği rahatça tutması için annenin arkası veya kolları yastıkla desteklenebilir. Bebeğin anneye yaklaşması için annenin kucağına da bir yastık konulabilir. Annenin yeterli süt oluşturabilmesi için bebeğin yeteri sıklıkta ve doğru şekilde emmesi gerekmektedir.

• Ağzı geniş açık olmalı.
• Bebeğin çenesi memeye dayanmalı.
• Alt dudağı dışa doğru kıvrılmış olmalı.
• Meme olabildiğince ağzı doldurmuş olmalı (sadece meme ucunu değil, meme ucunun etrafındaki kahverengi bölgenin çoğunu da ağzına almış olmalı). Meme ucunu emmekle bebek beslenemez.

İyi yerleştirme meme başında oluşabilecek çatlak, yara, tıkanıklık vb. problemleri önler. Bebeğinizin iyi emmediğinden kaygılanıyorsanız bu konuda yakınınızda bulunan bir Sağlık Ocağı ya da Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Merkezi’ne başvurabilir veya bir sağlık görevlisinden danışmanlık alabilirsiniz. Ayrıca size en yakın anne destek grubunu öğrenebilir ve diğer emziren annelerle bir araya gelip birbirinize destek verebilirsiniz.

Eğer bebek memede uygun biçimde tutulmuyorsa iyi ememez ve annenin meme başları zedelenip acıyabilir. Bebeğin iyi emmesi için ağzıyla yalnız meme ucunu değil, etrafındaki kahverengi alanı da kavraması gerekir. Bebek memeye yaklaştırılırken, ağız mümkün olduğunca açık olmalı ve çene memeye dayanmalıdır.

Bebeğin ağzını iyice açması için anne meme ucunu bebeğin alt ve üst dudaklarına değdirmelidir. Eğer bebek memeyi doğru olarak kavramışsa her emme işlemi sırasında çenesinin, bazen de kulaklarının hareket ettiği görülür.

Bebek sürekli emmez. Kuvvetli emme hareketlerinden sonra kısa dinlenme aralıkları olur. Emerken şapırtı sesi duyulması ya da yanakların içeri çekilmesi genellikle bebeğin yalnızca meme ucunu emdiğini ve ağzıyla yeterince meme dokusunu kavramamış olduğunu gösterir.

Etkili emme sonucunda;

• Meme başı sağlıklı görünümdedir.
• Emzirme sonunda göğüs yumuşar.
• Emzirme anne için rahat ve zevklidir.
• Bebek memeyi kendisi bırakır.
• Bebeğin sütü yutuşu duyulabilir veya görülebilir.

Memeye iyi yerleşmeme ve etkisiz emmede ise bebeğin ağzının geniş açık olmadığı, dudaklarını ileriye uzattığı, alt dudağının dışa dönük olmadığı, çenesinin anne memesine değmediği, yanaklarının içe çökük olduğu ve dışarıdan memenin ucundaki kahverengi bölgenin hemen tümünün dışarıda olduğu görülür.

Koltuk altı pozisyonu şu durumlarda kullanılabilir:

• İkiz bebeklerde,
• Kanal tıkanıklıklarında,
• Bebeğin yerleşmesinin zor olduğu durumlarda,
• Anne tercih ediyorsa. Burada dikkat edilmesi gereken bebeğin memeye doğru tutulmasıdır.

Yatarak emzirme pozisyonunda ise anne, özellikle sezaryan sonrası, sırtüstü ya da yan yatarak emzirebilir.

Memeleri her emzirmeden önce temizlemeye gerek yoktur. Memeler asla sabunla ya da başka bir temizleyici ile yıkanmamalı, gerekirse sadece su ile duş alınmalıdır. Anne sütü bebeği hastalıklardan koruyucu o kadar çok madde içerir ki bu yolla mikrop bulaşmasından korkulmaz. Bebeğe mikroplar ellerden bulaşır; önemli olan “ellerin yıkanması”dır. Meme ucunun bakımı için özel kremlerin kullanılmasına gerek yoktur. Meme ucunun olmaması, içe çökük olması ya da büyük olması emzirme için problem değildir; küçük ve büyük memeler yaklaşık aynı miktarda salgı dokusuna sahiptir ve ikisi de yeterince süt üretebilir.

Bu durumdaki memeler “tıkalı meme” olarak tanımlanmaktadır. Genelde doğumdan sonraki ilk günlerde yeterince emzirememe, emzirmeye geç başlama, ek mama verme, memeye kötü yerleştirme, sütün seyrek boşaltılması ya da emzirme süresinin kısa tutulması sonucunda oluşur. Tıkanık meme acı verir, ödemli gibidir, özellikle meme ucu gevşektir, parlaktır ve kırmızı görünebilir; süt akmaz ve ateş olabilir.

Önlem olarak doğumdan hemen sonra emzirmeye başlanmalı, bebeğin memeye iyi yerleşmesi sağlanmalı, bebek her istediğinde emzirilmelidir. Sorunu çözmek için bebek doğru pozisyonda sık sık emzirilmeli; bebek ememiyorsa elle ya da pompa ile süt sağılmalıdır. Emzirme öncesi ılık yaş pansuman, ılık duş, omuz-sırt ve meme masajı anneyi rahatlatır; emzirme sonrasında ödemi önlemek için havlu ile soğuk yaş pansuman uygulanmalıdır.

Yetersiz süre ve sıklıkta emzirme, bebeğin doğru pozisyonda emzirilmemesi, memenin yanlış kavranması, meme ucu çatlakları, dar giysiler ya da sütyen giyme, emzirme sırasında parmaklarla süt kanallarına çok baskı yapma sonucunda meme dokusunda harabiyet ve ardından bakteri girişiyle mastit (halk arasında abse) oluşabilir. Böyle bir durumda bir sağlık çalışanına danışılmalıdır; önemli olan sorunun nedeninin bulunup çözülmesi ve bu durumda da emzirmeye devam edilebileceğinin bilinmesidir.

Genelde sık emzirme, meme ucuna doğru hafif masaj, ılık yaş pansuman, emzirmenin sağlam taraftan başlatılması, pozisyon değiştirme, dinlenme ve stresten uzaklaşma önerilir. Gerekirse en yakın sağlık kuruluşuna başvurulup verilen ilaç tedavisi yanında emzirme sürdürülmelidir; emzirirken acı oluyorsa süt sağılmalı ancak emzirmeye geri dönülmelidir.

Memeyi red hiç emmeme, zayıf emme, emmeye çalışırken ağlama, kısa süre emip boğulur gibi bırakma veya tek memeyi emip ötekini istememe şeklinde gözlenebilir. Nedenleri arasında hastalık, ağrı, doğumda verilen sakinleştirici ilaçların etkisi, emzirme tekniğinde sorunlar, bebeği üzen değişiklikler ve “yalancı red” sayılabilir. Emzik kullanımı, biberonla besleme, memeyi kötü pozisyonda tutma, tıkalı meme ve bebeğin kötü desteklenmesi de nedenler arasındadır.

Bebeği üzen değişiklikler: anneden ayrılma, annenin işe başlaması, yeni bir bakıcı, aile düzeninde değişiklik, annede hastalık ya da mastit, annenin kokusundaki değişiklik. 4–8 aylık bebeklerin emerken dikkatinin dağılması “yalancı red”dir; memeyi tutması için beklenmelidir.

Bebeğin başına bastırılmamalı, gerekirse süt sağılıp bardak veya kaşıkla verilmeli, biberon ya da emzik kullanılmamalıdır. Anne ile bebek arasında tensel temas sağlanmalı (“kanguru yöntemi” gibi), bebek her istediğinde emzirilmelidir. Annenin yediği bazı besinlerin kokusu süte geçebileceğinden kafein ve sigaradan uzak durulmalıdır.

Bebekler sadece acıktıkları ya da sütleri yetmediği için ağlamazlar; ağlamanın birçok nedeni olabilir:

• Rahatsızlık (kirli bez, sıcak/soğuk ortam)
• Yorgunluk (fazla ziyaretçi)
• Hastalık ya da ağrı
• Açlık (yetersiz süt, büyüme ataklar›)
• Annenin aldığı ilaçlar, gıdalar, kafein, sigara
• Memede süt fazlalığı
• Nedensiz ağlama (kolik)
• Meme ve meme başı sorunları, kavrama/emme bozukluğu

“Kolik” ağlamaları genellikle 3. haftada başlar, akşamları görülür ve 3. aydan sonra azalır.

Öneriler: bebeği memeye iyi yerleştirmek, süt fazlaysa her öğünde tek meme vermek, bebek bırakana kadar emzirmek, kafeinli içecekleri azaltmak, sigara içmemek, kucağa alıp sırtını sıvazlamak ve karnını hafifçe okşamaktır.

Beslendikten sonra bebeği 10–15 dakika dik tutmak gaz çıkarmasına yardımcı olur. Bebek memede uyumuş ve rahat görünüyorsa gaz çıkarmaya gerek yoktur. Bebek huzursuzsa kucakta veya dik durumda sırtı sıvazlanarak gaz çıkarmasına yardımcı olunabilir.

Sütün elle sağılması; tıkanık/şiş memeyi rahatlatmak, çökük meme başından emmeyi öğreninceye kadar beslemek, memeyi istemeyen bebeği beslemek, düşük doğum tartılı ya da yeterince ememeyen bebeği beslemek, anne ya da bebek hastaysa sütün akmasını önlemek için yararlıdır. Kap önce su ve sabunla yıkanır, sonra kaynatılır veya kaynar su konup birkaç dakika bekletilerek boşaltılır.

Elle sağma işleminin basamakları:

• A: Sağma işlemine geçmeden önce eller sabunla iyice yıkanır.
• B: Rahat bir yere oturulduktan sonra parmak uçlarıyla yumuşak biçimde memeye dıştan içe, meme başının etrafındaki kahverengi bölgeye doğru masaj yapılır. Önceden ısıtılmış bir havlu memenin üzerine konulursa sütün akışı kolaylaşır.

C: Meme, başparmak üstte diğer parmaklar altta kalacak biçimde tutulur; büyük memelerde bir el üstte diğeri altta olmalıdır. Hedef bölge meme başının etrafındaki kahverengi bölgenin gerisindeki alandır. Sağma için baş ve diğer parmaklar yavaşça içe, göğüs duvarına doğru ve ardından birbirine doğru bastırılır; bastırma işlemi el göğüs duvarından uzaklaştırılırken devam eder. Acı hissedilmemesi gerekir, acı oluyorsa teknik hatalıdır. Sağma hareketi ritmik şekilde tekrarlanmalı, parmaklar yuvarlama şeklinde hareket etmeli, meme derisi ovuşturulmamalıdır. Elle sağarak boşaltma yaklaşık 20–30 dakika sürer; sıcak ıslak havlu, sıcak duş ve öne eğilerek hafifçe sallama süt akımını kolaylaştırır.

Buzdolabı rafı (+4°C) 72 saat	Tek kapılı buzluk (−7 / −2°C) 3 hafta
İki kapılı buzluk (≈−18°C) 3 ay	Derin dondurucu (−18°C altı) 6 aya kadar

Sağılan süt uygun kaplarda veya poşetlerde saklanmalıdır; bu özellikle çalışan anneler için yararlıdır. Anne işyerinde sağdığı sütü eve getirebilir; donmuş süt, sıcak su dolu başka bir kabın içine konarak ısıtılıp bebeğe verilmelidir.

Sağılan anne sütünün biberon yerine kaşık veya geniş ağızlı bir bardak ya da fincanla verilmesi daha uygundur. Biberon verilmesi bebeğin anne memesini reddetmesine ve meme yerine meme ucunu emmeye çalışmasına neden olabilir; bu da meme çatlaklarına ve bebeğin yeterince anne sütü alamamasına yol açar. Küçük bebekler bile dillerini kullanarak küçük bir bardaktan süt içebilir.

Bebek beslenmesiyle ilgili bütün bilim insanlarının, Dünya Sağlık Örgütü’nün, Unicef’in önerisi ve Sağlık Bakanlığı’nın politikası; bebeklerin ilk 6 ay su bile verilmeden sadece anne sütüyle beslenmeleri ve 6. aydan sonra da uygun ek beslenme ile beraber emzirmenin 2 yaşına kadar sürdürülmesidir. Emzirme sadece 6 ayla sınırlı değildir; ek beslenmenin başladığı 6. aydan sonra da durdurulmamalı ve 2 yaşına kadar sürdürülmelidir.

Anne sütü, bebeklere gereksinimi olan tüm besin ögelerini tek başına 6 ay sağlayabilen en iyi besindir; sindirimi kolaydır ve ek besine veya suya gereksinim bırakmaz. Çok sıcak havalarda bile anne sütü bebeğin susuzluğunu giderir; su verilirse bebeğin midesi dolacağından daha az emecek ve süt yapımı azalacaktır. Erken ek besin vermenin başta alerji olmak üzere birçok riski vardır.

Sağlıklı her anne doğru şekilde, sık ve geceleri de emziriyorsa ve yeterli sıvı alıyorsa bebeği için yeterli süt üretebilir. Süt geçici olarak azalabilir; bebek günde 6–8 kez idrar yapıyorsa ve ilk 6 ay boyunca ayda en az 500 gr (haftada 150–200 gr) artıyorsa annenin sütü yeterlidir. Yenidoğan ilk hafta kilo kaybeder, 7–10 günlükken doğum kilosuna ulaşması beklenir.

Emzirme sıklığı bebekten bebeğe değişir; bebek her istediğinde emzirilmelidir. Bebek ağzını açarak, aranarak, sonunda ağlayarak açlığını belli eder. İlk haftalarda emzirme aralıkları bir-iki saat gibi çok kısa olabilir; her emzirme sonrası memede yapılan süt miktarı biraz daha artacağından zamanla beslenme aralıkları uzayacaktır.

Genelde her ilacın emzikli kadınlar için uygun olan ya da süte geçmeyen türevleri mevcuttur. Emziren anne bir ilaç kullanması gerektiğinde, doktoruna bebeğini emzirdiğini hatırlatmalı ve buna göre bir ilaç önermesini istemelidir. Sadece kemoterapi alan annelerde tedavi süresince emzirmenin mümkün olmadığı bilinmektedir. Annede psikiyatrik tedavi gerektiren bir hastalık ya da kemoterapi gerektiren kanser varsa emzirilmemelidir; bunun dışında şeker hastalığı, yüksek tansiyon, ishal, soğuk algınlığı gibi durumlarda emzirmeye devam edilebilir.

Emziren annelerin çok yorulmaması ve uykusuz kalmaması önemlidir; her besin grubunu içeren yeterli ve dengeli bir diyet yeterli olacaktır. Emzirdikten sonra sıvı ihtiyacı artacağından, kafeinsiz ve asitsiz içecekler, taze meyve suları, süt ve ayran ile sıvı ihtiyacının karşılanması gerekir. Annenin süt üretimi için ek 500 kaloriye ihtiyacı vardır; bunu karşılayacak bol taze sebze ve meyve içeren bir diyet uygundur.

Sütün miktarını artıran en önemli etmen sık sık emzirmedir; bol su içmek de önemlidir. Tahin helvası, bulgur, taze soğan gibi besinlerin sütü artırdığı söylenir; anne arttırdığına inanıyorsa bu besinleri tüketebilir, ancak esas etmenin sık emzirme olduğu unutulmamalıdır.

Bebeklerin ilk 6 ay su ya da başka içecek ve besinler olmaksızın kendi annelerinin sütüne ihtiyaçları vardır; ek besinlere 6. aydan sonra başlanmalıdır. Anne sütünün %98’i sudur; yeterince emen bebeğin su ihtiyacı aldığı sütten karşılanır. 6 aydan önce su verilirse bu su anne sütünün yerini alarak bebeğin daha az emmesine, az besin almasına ve enfeksiyon riskine yol açabilir.

Anne sütü alan bebeklere emzik ve biberon verilmesi önerilmemektedir; biberon ya da emzik alan bebeklerde “meme başı şaşkınlığı” oluşabilir ve bu bebekler anneyi emmeyi bırakabilir.

İşe dönüldüğünde de emzirmek mümkündür. Sabah ve akşam bebeği evde emzirmenin yanında, işyerinde sabah, öğlen ve ara verildiğinde süt sağılarak saklanabilir; bu süt evde bebeğe bakan kişi tarafından kaşık ya da fincanla verilebilir. Böylece annenin sütünün devamlılığı sağlanmış olur.

Sadece emziren annenin değil, bebeğin bulunduğu ortamda da sigara içilmemesi gerekir; sigaranın bebeğin memeyi reddetmesine neden olabileceği bilinmektedir. Alkolün sınırlı düzeyde alımında bile anne sütü yoluyla bebeğe geçeceği ve zararlı maddelerin bebeğin ağırlığı düşünüldüğünde önemli sonuçlar doğurabileceği belirtilmektedir. Kafein de anne sütü yoluyla bebeğe geçebilir; bebekte huzursuzluk, uykusuzluk ve hatta memeyi reddetmeye sebep olabileceğinden emziren annelere önerilmemektedir.

Bebeklerin fiziksel olarak çok fazla dokunulmaya ihtiyacı vardır; emzirdikten sonra babanın sevgi dolu kolları onun olabileceği en güzel yerlerden biridir. Babanın anneye emzirme konusunda verdiği destek, anne sütünde başarılı olmak için en büyük destektir. Özellikle doğumdan sonraki ilk haftalar kendinizi güçsüz hissettiğinizde eşinizin yanınızda olması, tüm aile ilişkisini olumlu etkiler.

Yeni doğum yapmış, özellikle ilk kez anne olan kişilerin emzirme konusunda yardım ve desteğe ihtiyacı vardır. Hastanemizin bebek bakım odası ve yenidoğan yoğun bakım ünitesinde çalışan hemşirelerimizi ve doktor ekibimizi 24 saat telefon ile arayarak sorularınız için bilgi alabilirsiniz. Gebelik döneminden başlayarak hastanemize, Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Merkezlerine veya Sağlık Ocaklarına da başvurabilirsiniz.

Bebekler hastayken de emzirme sürdürülmeli, hatta her zamankinden daha sık emzirilmelidir; emzirme aynı zamanda bebeği sakinleştirir ve ishal gibi hastalıklarda daha çabuk iyileşmesine yardımcı olur. Anne tarafında da; psikiyatrik tedavi gerektiren bir hastalık ya da kemoterapi gerektiren kanser dışında, şeker hastalığı, yüksek tansiyon, ishal veya soğuk algınlığı gibi durumlarda emzirmeye devam edilebilir.

Bebeğinizin her koşulda anne sütüne ihtiyacı vardır. Anne sütündeki hormonlar sizi ve bebeğinizi daha da rahatlatır; sindirimi kolay olduğundan kalp problemi olan veya kilo almakta zorlanan bebeklerde olumlu rol oynar. Down sendromlu bebeklerde solunum yolu enfeksiyonu ve kabızlık riskini azaltmaya yardımcı olur. Mümkün olduğunca çevrenizdeki deneyimli annelerden, sağlık personelinden ve anne destek gruplarından destek alınız; her şeye rağmen emzirmek mümkün olmuyorsa sütünüzü sağıp vermeye çalışınız.

Anne sütü, felaket durumlarında bebekleri kirlenmiş, mikroplanmış sularla bulaşacak hastalıklardan, özellikle toplu gelişen ve öldürücü olabilecek ishal ve solunum yolu enfeksiyonlarına karşı korur. Sağlık ve psikolojik olarak verdiği rahatlıkla hem anne hem bebeğin o dönemin zorluklarından daha az etkilenmesine neden olur. Anne sütü her zaman hazırdır ve bebeğin ihtiyacı olan her türlü besini içerir; sık emzirmenin sütü artıracağı unutulmamalıdır.